بخش اول
طرح توليد ماهيان زينتي درمنزل :
هدف اين طرح توليد ماهيان زينتي (آكواريومي) در مزارع و يا مراكز بزرگ نمي باشد . پس از اجراي اين طرح توليدات انبوهي از اين ماهيان در منازل متعددي انجام مي شود كه ميتواند اثراتي نظير خود اشتغالي خانمها ايجاد درآمد در محيط خانواده و ترويج مهارتهاي زندگي در منزل را به عنوان اهداف اصلي طرح در بر داشته باشد .
فارغ التحصيلان رشته هاي شيلات و ساير رشته هاي مرتبط و بخصوص خانمها به علت بازار آشفته كار و يا خانه داري عمر و هزينه هاي صرف شده بابت تحصيل را تلف شده مي پندارند .خانمهاي فارغ التحصيل اين رشته از آنجا كه تقريبا عمده آبزي پروري در محيط هايي خارج از شهر و حتي روستاها انجام مي شود كمترمي توانند به چرخه توليد وارد شوند اما اگر بتوانيم بجاي رفتن متخصصين به مزارع پرورش ماهي ، توليد آبزيان را به منازل ببريم علاوه بر اينكه هزينه هاي زيادي را كاهش مي دهيم نزديك ترين مسير كارآقريني براي خانم ها راطي كرده ايم .
تجارب و نمونه هاي فراواني ازتوليد ماهيان زينتي درمنزل وجود دارد چرا كه توليد اين ماهيان به فضا ، آب و انرژي اندكي نياز دارد . معمولا درمنازل مكانهاي بلا استفاده و كم استفاده اي نظير زيرزمين ، گاراژ ، پيلوت ، گلخانه و . . . وجود دارد كه ميتواند باتغيير كاربري به پرورش ماهيان زينتي اختصاص يابند . ابزار كار عبارت است از تعدادي آكواريم ، پمپ هاي هوادهي ، سيستم تصفيه آب ، آب گرم كن و . . . كه تهيه آنها كار چندان مشكلي نيست ( لازم به توضيح است كه باتـوجه به اينـكه آب آكـواريم ها تقريبـا هرچند ماه يكبار تعويض مي شود، آب مصرفي و هزينه آن قابل اغماض است ) .
نحوه اجراي طرح :
1- شناسايي و آموزش كارآفرينان
ليستي از فارغ التحصيلان رشته هاي مرتبط با شيلات تهيه شده است كه تعدادي از آن ها عضو نظام مهندسي كشاورزي نيز هستند . علاوه بر آن اطلاع رساني از طريق رسانه هاي گروهي نيز درمراحل بعد كاربرد پيدا خواهد كرد .
آموزش تخصصي بصورت برگزاري كلاس و آموزش عملي با بازديد علمي و كارورزي انجام خواهدگرفت . كارورزي بصورت كاركردن دريك مزرعه پرورش ماهيان زينتي استان انجام خواهد شد .
2- تجهيز و راه اندازي :
درمرحله تجهيز ازتوان كارشناسي شيلات و همچنين تجربيات پرورش دهندگان ماهيان زينتي استفاده مي شود . براساس فضايي كه درمنزل به اين كار اختصاص مي يابد ، طراحي نهايي انجام و آكواريم ها از نظر ابعاد محاسبه وساخته مي شود . ساخت آكواريم ها واسكلت فلزي استقرار آنها درمنزل صورت مي گيرد .


مولدين و نوع گونه هاي مورد پرورش براساس سليقه متقاضي وتقاضاي بازار انتخاب ، خريداري و كارتكثير و پرورش ماهيان زينتي آغاز مي شود . براي راه اندازي و ماهيداركردن آكواريم ها به كمتر ازيك ماه زمان نياز دارد .
بازار يابي و فروش محصولات :
بايد اذعان نمود كه براي خانم هاي توليد كننده خانگي مخصوصا در سالهاي اول توليد فروش محصولات گرچه كاري غير ممكن نيست ولي چندان ساده و سهل نيز نخواهد بود . براي رفع اين مشكل يك سيستم خريد تضميني بدون دخالت مستقيم دولت طراحي شده است . خوشبختانه دراستان تعدادي مزارع توليد ماهيان زينتي وجود دارد كه بخوبي به بازار فروش ماهيان زينتي دسترسي دارند . يكي ازاين مزارع توسط يكي از بانوان توليد كننده اداره ميشود . مزرعه ايشان توانسته است نسبت به واردات و صادرات ماهيان زينتي به استان هاي ديگر و حتي بعضي از كشور هاي خارجي نيز اقدام كند . اين مزرعه كه به عنوان مركز آموزش عملي و كارورزي نيز مد نظر قرار گرفته است ، خريدار تضميني محصولات خواهد بود . درصورتي كه توليد كنندگان كوچك ولي پرشمار ماهيان زينتي درمنزل نتوانند و يا نخواهند محصولات خود را مستقيم به فروش رسانند ، مركز فوق الذكر خريدار نهايي خواهد بود .
علاوه بر روش فوق توليد كنندگان ماهيان زينتي درمنزل مي توانند با تشكيل شركت تعاوني و تقويت مشاركت يك سيستم عرضه ماهيان زينتي راه اندازي نمايند كه بنظر منفعت پذيرتر مي رسد .
تسهيلات واعتبارات مالي :
1- هزينه هاي اجراي طرح
در صورتي كه بخواهيم در يك اتاق 12 متري ( 4*3 ) آكواريوم در سه رديف با ابعاد زيركار كنيم مي توان 54 آكواريوم در اتاق قرار داد .
طول آكواريوم = 50 سانتي متر تعداد آكواريوم = 54
عرض آكواريوم = 30 سانتي متر سطح آب آكواريومها = 1/8 مترمربع
ارتفاع آكواريوم = 35 سانتي متر حجم آب آكواريومها =43/2 مترمكعب
تراكم نگهداري ماهي = 4050 قطعه
جدول شماره 1- هزينه ها :
جدول شماره 1 : هزينه هاي ثابت
2- درآمد و بر آورد ريالي :
در جدول شماره 3 گونه هايي را كه تكثير و پرورش آنها در ايران رايج مي باشد نشان مي دهد .
جدول شماره 3 : فاصله زايش ، تعداد لارو بدست آمده از هر مولد ، فاصله زمان بازاري شدن و قيمت فروش ماهيان توليدي
جدول در آمد حاصل از فروش ماهيان

جدول در آمد حاصل از فروش ماهيان

قيمت كل

قيمت واحد(ريال)

فاصله زمان رسيدن به وزن بازاري(روز)

متوسط تعداد لارو توليدي از هر مولد

فاصله هر زايش(روز)

نام ماهي توليدي

رديف

(ريال)

80000

800

70

100

30-28

گوپي

1

80000

800

70

100

30-28

مولي

2

120000

1200

70

100

30

سوراتل

3

64000

800

70

80

30

پلاتي

4

150000

1000

90

150

20

گورامي دوخال

5

150000

1000

90

150

20

گورامي زرد

6

150000

1000

90

150

20

پرگورامي

7

225000

1500

90

150

20

گورامي بوسنده

8

180000

1800

90

100

20

انواع دارف

9

180000

1800

50

100

20-15

آنجل معمولي

10

200000

2000

50

100

20-15

آنجل كرمي

11

200000

2000

60

100

20-15

آنجل چهل گيس

12

750000

3000

60

250

20-15

اسكار تايگر

13

1375000

5500

60

250

20-15

انواع ديگر اسكار

14

160000

2000

90

80

20-15

فايتر

15

100000

1000

90

100

20

انواع تايگر

16

150000

1500

90

100

20

تترا جواهري

17

100000

1000

90

100

20

تترا بلك ويدو

18

1200000

12000

90

100

20

تتراچشم چراغي

19

60000

600

70

100

20

زبرا دانيا

20

120000

800

70

150

20-15

زبرا بارش

21

1200000

8000

70

150

20-15

پرد فيش

22

80000

800

70

100

20-15

رزي بارب

23

1200000

40000

120

30

30

ديسكاس

24

300000

1000

120

300

30

گلد فيش معمولي

25

600000

2000

120

300

30

گلدفيش ردكپ

26

600000

2000

120

300

30

گلدفيش كله بوفالو

27

600000

2000

120

300

30

گلدفيش كله شيري

28

120000

1200

90

100

20

جوئل رفش

29

120000

1200

90

100

20

موزامبيك

30

200000

2000

90

100

20

سورم

31

200000

2000

90

100

20

سيچلايد كماندو

32

11014000

-

-

4490

جمع

درآمد حاصل از فروش يك سال ماهي زينتي

3- بودجه مورد نياز :
شيلات براي انجام اين طرح براي هرنفر مبلغ پنج ميليون ريال بودجه نياز دارد كه مبلغ مذكور هدف شناسايي آموزش ، طراحي ، مشاركت در راه اندازي و . . . خواهد شد كه اين بودجه مي تواند از طريق شوراي اشتغال زنان استانداري دراختيار شيلات قرار گيرد . هزينه هاي ساخت آكواريم ها و ملزومات و همچنين هزينه هاي جاري كه درجدول شماره 1 و شماره 2 ارائه شده است بصورت وام خود اشتغالي در اختيار متقاضيان قرار خواهد گرفت . باز پرداخت .وام سه ساله و از سال دوم بصورت ماهانه انجام مي شود .
-
بخش دوم
اصول تكثير و پرورش ماهيان زينتي در منزل :
1- مقدمه :
زيبايي طبيعت در تنوع جانوران و گياهان آن نهفته است .250 ميليون سال از حيات ماهيان بر روي كره زمين مي گذرد ماهيان زينتي به عنوان قطره اي از اقيانوس بي كران بدليل كوچكي جثه ، رنگارنگي خيره كننده و تنوع گونه اي همواره مورد توجه دوستداران طبيعت بوده و آكواريوم نيز بعنوان فضاي زيستي اين ماهيها مدنظر معماران و طراحان داخلي و عامه مردم علاقمند بوده است ، از طرفي به دليل توسعه فناوري ، ماشيني شدن زندگي و نياز روز افزون انسان شهرنشين به آرامش و مواهب خدادادي در طبيعت ، توليد ، تكثير ، پرورش و نگهداري ماهيان آكواريومي و گياهان آبزي در محيطهاي مصنوعي ، منازل ، واحدهاي آموزشي ، ادارات ، پاركها ، مطب پزشكان ، باغات وحش و ... بيش از پيش ضرورت مي‌يابد .
آكواريوم Aquarium از كلمه Aqua به معني آب گرفته شده و به مخازن آب اعم از ظروف شيشه اي تا حوضهاي بزرگ كه براي تكثير و پرورش و نگهداري ماهيان آكواريومي و گياهان آبزي بكار مي‌روند گفته مي‌‌شود . ماهيان زينتي معمولاً مربوط به مناطق گرمسيري مي باشند ، از لحاط سيستماتيك يعني هويت جانوري يا ارتباط تكاملي مربوط به شاخه مهره داران (جانوران داراي ستون فقرات ) مي‌باشند كه هر كدام بر اساس آناتومي و بيولوژي به رده ، راسته ، تيره ، جنس و گونه هاي متفاوت تقسيم مي‌شوند.
بيش از 20000 گونه ماهي آكواريومي آب شيرين در دنيا شناسايي يا با علم ژنتيكي بوجود آمده كه تنها گونه‌هاي محدودي به ايران وارد شده . شش خانواده مرسوم در ايران شامل :
1- خانواده ماهيهاي زنده زا 2 – خانواده ماهيهاي طلايي
3-خانواده‌هاي ماهيهاي بارب 4- خانواده هاي ماهيهاي تترا
5-خانواده هاي ماهيهاي سيچلايد 6- خانواده ماهيهاي گوارمي
باتوجه به امكان پذير بودن تكثير و پرورش بعضي از گونه ها در كشور مي توان با ايجاد مراكز تكثير و پرورش زمينه ايجاد اشتعال و جلوگيري از خروج ارز را با احداث مزارع در مكانهاي مستعد فراهم نمود .
2 ـ وضعيت آب جهت تكثير و پرورش ماهيان زينتي :
آب شهري با كلر ضدعفوني مي شود ، اين آب براي ماهيان كشنده است به همين خاطر بايستي قبل از ماهيدار كردن آكواريومها آب ماندگاري داشته باشد تا سميت آن براي ماهيان از بين برود . بدليل قابل شرب بودن آب شهري آناليز آب مورد نياز نمي باشد .با توجه به حجم كم آب آكواريومها (5/2 مترمكعب ) مصرف آب بسيار ناچيز مي باشد زيرا آب آكواريومها هر از چند ماه يك بار تعويض مي گردد .
3 ـ تكثير و پرورش ماهيان زينتي :
هر موجودي شرايط زيستي خاص خود را دارد . ماهيان زينتي عمدتا مربوط به مناطق استوايي بوده كه از ميان تمام گونه هاي شناخته شده كه جمعيتي بالغ بر 20000 گونه است، كار تكثير و پرورش حدود 1000 گونه در دنيا انجام مي گيرد.بيولوژي ماهيان زينتي بسيار متنوع مي باشد كه تكثير ، پرورش ، تغذيه ونگهداري هر كدام از اين گونه ها در شرايط مصنوعي بايستي از شرايط طبيعي الگو بگيرد .
بطور عمده ماهيان زينتي به دو گروه ماهيان زنده زا ( عمدتا مربوط به راسته Cyprinodonti formes ) و ماهيان تخم گذار كه مربوط به راسته هاي ديگر مي باشند تقسيم بندي مي شوند . جهت تكثير علاوه بر شرايط محيطي مناسب بايستي فيزيولوژي توليد مثل هر گونه رابدانيم .
در ماهيان زنده زا باله مخرجي نر در فصل تكثيربه اندام تناسلي يا گونوپوديم تبديل مي شود ، لقاح داخلي بوده و مراحل رشد و نمو جنين تا مرحلة لاروي در انتهايي اويداكت انجام مي گيرد . ماهيان زنده زا نوزادهاي زنده متولد مي سازند و بطور كلي شامل گوپي ها ، مولي ها ، پلاتي ها و سوراتيل(دم شمشيري) مي باشند.
جهت تكثير نسبت نر به ماده 3 به 1 است .چيزي كه پس ازانتخاب مولدين مرغوب در تكثير ماهيهاي زنده زا قابل توجه و با اهميت است ، دور ساختن نوزادان از ماهيهاي ديگر است . خورده شدن نوزادان در همان لحظه تولد توسط والدين كار را دشوارتر مي سازد . بنابراين هدف در روشهاي ارائه تكثير و پرورش اين ماهيها ، دور ساختن بچه ماهيها به مكانهاي امن و مطمئن است يا بچه ماهيها بتوانند در مكانهايي پنهان و مخفي شوند كه به همين منظور چهار روش مورد استفاده قرار مي گيرد.
ماهيان تخم گذار كه عمدتا مربوط به خانواده كپورماهيان، گربه ماهيان ، رفتگرماهيان ، ،سوف ماهيان(سيچليده) و كار تكثير تخم گذارها با توجه به شرايطي كه هر گونه جهت تكثير نياز دارد بسيار متفاوت مي باشد . بعضي ازاين گونه ها عبارتند از :
خانواده بارب ها :
باربها گروهي تخم ريزي مي كنند ، سن بلوغ شش ماهگي است . نر و ماده ها بهم علاقه زيادي دارند آنها محيط پر اكسيژن را دوست دارند و بهتر است در آكواريوم گياه بگذاريم ، ده روز قبل از تكثير بايستي نر وماده را جدا كرد.
از ماهيان خانواده بارب مي توان به تايگر بارب ، رزي بارب ، گرين بارب ، شوبرتي اشاره كرد.

خانواده تترا :
تتراها آرام و زيبا هستند آنها به ماهيان ديگر صدمه نمي زنند . جهت تكثير بايستي شرايط زير را رعايت كرد :
 آب آكواريوم زلال و شفاف شود (بوسيلة كربن اكتيو)
 استفاده از گياه براي آرامش و امنيت مولدها با نور و اكسيژن مناسب
 دو هفته نر و ماده را از هم جدا نگهداري كرد
 شب تخم ريزي مي كنند ، بعد از تخم ريزي مولدها را به آكواريوم ديگر منتقل كنيم چون تخمها را مي خورند
 بعد از تكثير ممكن است آب آكواريوم بدليل وجود اسپرم نر شيري رنگ شود كه بايستي مقداري از آب آكواريوم تعويض و با متيلن بلو ضدعفوني شود .
 تخمها از روز سوم با ناپلي آرتميا تغذيه شوند.
از ماهيان خانواده تترا مي توان به تترا سياه ، جواهر ، نئون ، زرد ، پنگوئن ، نئون سياه ، كاردينال ،الماسي و امپراطور اشاره كرد.

سيچلايدها :
سيچلايدها با ميل و علاقه خود تخم ريزي مي كنند .وقتي نر و ماده همديگر را انتخاب كردند آنها در آكواريومي مجزا باشرايط مورد نياز آن قرار ميدهيم . معمولا آنها روي يك سطح تخم ريزي مي كنند پس از تخم ريزي تخم چسبيده به سطح را با متيلن بلو ضدعفوني ودر آكواريوم ديگري نگهداري مي كنند .
از ماهيان خانواده سيچلايد مي توان به ديسكاس ، آنجل ، اسكار ، گورخري وجولي اشاره كرد.

خانواده گورامي:
از خصوصيات بارز آنها مي توان به همجنس خواري ، مقاوم بودن و تغير رنگ اشاره نمود . سن بلوغ 6 تا 8 ماهگي است جهت تكثير بايستي موارد زيررعايت شود .
 حدود 15 روز قبل از تكثير نر و ماده جدا شوند
 استفاده از گياه در آكواريوم (روي سطح آب)، شن و ماسه كف آكواريوم نمي خواهد ، آب نبايد تلاتم داشته باشد ، دور آكواريوم پوشانده شود .
 نر روي سطح آب حباب مي سازد و ماده در حباب تخم ريزي مي كند اگر ماده تخم نريزد نر آنرا خواهد زد
 نر از تخمها مراقبت مي كند .
از ماهيان خانواده گورامي به مي توان به گورامي آبي ، زرد ، بوسنده ، عسلي ، پرل ، فايته ، جنگجو ، دارف ، كوتوله و بهشتي اشاره كرد.

4 ـ شرايط محيطي براي رشد ماهيان زينتي :
همان گونه كه در ابتدا ذكر گرديد در روش تكثير و پرورش آبزيان ، شرايطي شبيه شرايط طبيعي بوجود آورده وبا كنترل دقيق و حذف عوامل مضر موجبات رشد بهتر آبزيان فراهم مي گردد بدين منظور بايد خصوصيات فيزيكي شيميائي محيط رشد ( آب ) در حد مناسبي قرار داشته باشد ، در اينجا به ذكر عوامل مهم مي پردازيم .
آب محيط پرورشي بايد از لحاظ اكسيژن غني بوده و ماهيان از لحاظ كسب اكسيژن از آب هيچگونه مشكلي نداشته باشند. اكسيژن مورد نياز براي سيستمهاي معمولي (آكواريوم و حوضچه ها )در حدود 4 ميلي گرم در ليتر و براي سيستم مداربسته 7 – 6.5 ميلي گرم در ليتر مي باشد .
(عوامل عمده موثر در افزايش و كاهش اكسيژن محلول عبارتند از : درجه حرارت ، فتوسنتز گياهان آبزي ، ارتفاع از سطح دريا، كدورت آب ، BOD-COD ، عوامل هوادهي )
PH مناسب جهت رشد ماهيان زينتي بين 5/8 – 5/6 مي باشد .
درجه حرارت مناسب سالن 28 تا 35 درجه سانتي گراد و درجه حرارت آب ، مناسب رشد ماهيان 24 تا 29 سانتيگراد مي باشد .
CO2 محلول در آب نيز بايد محدود باشد اين حد بين 10- 1 ميلي گرم در ليتر مي باشد بايد توجه داشت اگر ميزان CO2 از حد 10 ميلي گرم در ليتر افزايش يابد باعث بروز بيماري اگزوفتالمي در ماهي مي گردد.
ميزان مواد معلق جامد : موجب بالا رفتن كدورت آب مي گردد كدورت و غلظت بالاي مواد معلق دو اشكال عمده بوجود مي آورند اول اينكه مشكلاتي جهت پيداكردن غذا براي ماهي فراهم مي آورد و دومين مشكل عمده باعث اختلال در كار برانشهاي تنفسي مي گردد.
ميزان املاح فلزي : در حد خيلي كم نيز مضر مي باشد بنابراين بايد توجه داشت كه پساب هاي صنعتي و كشاورزي نيز باعث مرگ ومير ماهي مي شوند از املاح مفيد رشد املاح سديم ، منيزيم و كلسيم مي باشد .
همچنين تكثير و پرورش بعضي از گونه ها نيازمند كيفيت خاص آب است بطور مثال PH اسيدي يا سختي پائين آب و …
5- آكواريوم :

اجزاي اصل آكواريوم شامل :مخزن شيشه اي ، پمپ و سنگ هوا ، گرم كن يا بخاري و سيستم فيلتراسيون مي باشد . مواردي كه بايستي براي ساخت آواريوم رعايت نمود عبارتند از : نوع شيشه ، اندازة آكواريوم ، طريقة چسب زدن به شيشه آكواريوم ، ضخامت شيشه ، بكاربردن پل جهت مقاومت بيشتر و قرار دادن آكواريوم روي پايه بطوري كه شيشه كف نشكند .
عموما آكواريومهاي توليدي به طول cm100 و عرضcm50 و ارتفاع cm35 و آكواريومهاي تكثير به طول cm50 و عرضcm30 و ارتفاع cm35
جنس پايه آكواريوم بايد از آهن نباشد زيرا در مقابل رطوبت سريع زنگ مي زند .
6- تراكم ماهيان:
تراكم ماهيان به عواملي نظير اكسيژن ، PH و مديريت پرورشي بستگي دارد ولي بطور كلي تراكم نگهداري ماهيان در حوضچه و آكواريوم كمتر ازm2 20 معادل 500 قطعه در متر مربع و براي سطح بيش ازm220 معادل 250 قطعه در متر مربع درنظر گرفته مي شود .
7- عوامل موثر در رشد ماهي :
عوامل عمده موثر در رشد ماهي را مي توان به شرح زير بيان نمود.
تغذيه : شامل نوع غذا ، ميزان غذا و اندازة غذا
درجه حرارت: چون ماهي خونسرد است انرژي زيادي صرف تبادل حرارتي نمي كند بنابراين بايد شرايط بهينه دمائي فراهم باشد.
شرايط محيطي : شرايط محيطي نامناسب باعث كاهش رشد و بيماري و در نهايت تلفات ماهي خواهد شد .
8- تغذيه ماهيان زينتي:
انواع تغذيه ماهيان زينتي باتوجه به رژيم تغذيه اي گياهخواري ، گوشتخواري ، همه چيزخواري و دتريت خواري
به 1- غذاهاي زنده 2- غذاي مرطوب 3- غذاي نيمه مرطوب 4- غذاي خشك تقسيم مي شوند .
غذاي زنده معمولا براي مراحل ابتدايي لاروي مورد استفاده قرار مي گيرد( ناپلي آرتميا ، روتيفر ، دافني و... ،.
غذاي مرطوب،رطوبتي در حدود 45- 40 درصد دارد( از عمده غذاهاي مرطوب كه در كارگاههاي ماهيان زينتي استفاده مي شود دل گاو است كه چربي آن را گرفته ، چرخ كرده و فريز مي كنند) .
غذاي خشك كه رطوبت پائين حدود 10- 8 درصد دارد.
هر چقدر درصد رطوبت مواد غذائي بالاتر رود نگهداري آنها مشكل تر ميشود (آن را بيش از 34 ساعت نمي توانيم نگهداري كنيم) و بايد در فريزر نگهداري شود.
9- نحوه محاسبه غذاي مورد نياز روزانه:
معمولا غذاي ماهيان زينتي بر اساس درصد وزن بدن روزانه به ماهيان داده مي شود .درصد غذا دهي در گونه هاي مختلف متفاوت است اما بطور ميانگين ميزان غذا دهي حدود 3% است .
10- بيماريها :
پيشگيري بهتر از درمان است . در مواقع شيوع بيماري بايستي ماهي را به آزمايشگاه برده و پس از آنتي بيوگرام آنتي بيوتيك موثرداده شود.
منبع: