بابونــه
گلهای خشک شده گیاه Matricaria recutia L. از خانوادۀ کاسنی (Asteraceae) است که حداقل دارای 4/0 درصد (حجم/وزن) اسانس آبی رنگ میباشد (1).
نامهای گیاه:
لاتین: Matricaria recutita L.
Syn: Matricaria chamomilla L., Chamomilla vulgaris S. F. Gray & Chamomilla yecutita (L.) Rauschert.
فارسی: بابونه، بابونه معطر، بابونج، بابینه
عربی: بابونج، قراص
انگلیسی: Chamomille
آلمانی: Kamile
فرانسه: Camomille
ریخت شناسی: گیاهی است یکساله، بسیار معطر به ارتفاع 40ـ20 سانتیمتر که به طور خودرو در مزارع، بوستانها، کنار جادهها و اماکن بایر و سایهدار میروید. ساقۀ آن دارای انشعاباتی است که هریک به کاپیتولهائی به بزرگی 2ـ5/1 سانتیمتر منتهی میشود. برگهای آن، بریدگیهای باریک و دراز با ظاهر برگچه مانند دارد. در هر کاپیتول آن 2 نوع گل، یک زبانهای به رنگ سفید و دیگر لولهای و به رنگ زرد دیده میشود. گلهای زبانهای آن که د حاشیه کاپیتولها قرار دارند. پس از شکفتن کامل حالت خیمده به سمت پائین پیدا میکنند به نحوی که از نظر کلی ظاهر چتر باز یا نیمه باز به کاپیتول میبخشند (3).
اندام داروئی: بخش داروئی این گیاه را گلچهها تشکیل میدهند که به واسطه عطر خاص و شدید خود از سایر گونههای نزدیک، قابل تشخیص است. گلچهها تقریباً تلخمزه است (3).
زمان جمعآوری: بیشترین مقدار اسانس در گلهای به طول کامل شکفته و تقریباً یک هفته بعد از شروع گل دادن دیده میشود موسم گلدهی این گیاه فصل بهار است.
دامنۀ انتشار: انتشار عمومی این گونهها در قارههای آسیا، اروپا و آمریکا میباشد. در ایران از لرستان (بین خرمآباد و دورود و اندیمشک) و در خوزستان (صالحآباد، هفتگل، شوشتر و رامهرمز) و در فارس (کازرون) و تهران (دربند) گزارش شده است (1).
مواد متشکله: گلهای بابونه ایرانی حداقل 4/0 درصد اسانس دارد که قسمت عمده اسانس را سزکوئی ترپنها، بیزابولول اکساید، بیزابولون اکسید، فارنسن، فارنسول (اسپاتولنول) و کامازولن تشکیل میدهند. میزان اسانس گلها در انواع مختلف بابونه میتواند 5/1ـ3/0 درصد میباشد که در انواع پرورشی تا 3 درصد نیز بدست آمده است. رنگ مخصوص آبی اسانس بابونه بواسطه وجود مادهای به نام کامازولن بوده که این ترکیب در گلها وجود ندارد و به هنگام تقطیر ماتریسین که در مجاری ترشحی گلها وجود دارد بدست میآید. رنگ آبی آن تدریجاً با تأثیر هوا و نور سبز و قهوهای میشود. از دیگر ترکیبات مؤثره گلهای بابونه، فلاونوئیدها میباشد که بیشتر از دسته متوکسی فلاونها و متوکسی فلاونولها بود و از مهمترین آنها میتوان آپیژنین و لوتئولین را نام برد. از دسته ترکیبات دیگر گلهای بابونه مشتقات کومارینی و مواد موسیلاژی هستند (2و4).
موارد استعمال: بابونه دارای اثرات ضد التهاب، ضد اسپاسم و ضد نفخ بوده، در پیشگیری و درمان زخم معده مصرف میگردد. همچنین بعنوان ضد باکتری، ضد قارچ، آرامبخش و ملین استفاده میشود. بابونه در درمان التهابات پوستی، ادرار سوختگی اطفال و ترک خوردگی نوک پستان مؤثر است (4و2).
مدر، مقوی معده، معرق، بادشکن، اشتهاآور، هضمکنندۀ غذا، صفرابر، قاعدهآور و التیامدهنده است. اثر ضد عفونیکننده ضعیف ولی قاطع دارد. بعلاوه مسکن درد و ضد تشنج نیز میباشد. اسانس آن اثر ضد تشنج، بیحسکننده و ضدعفونی کننده دارد. با مصرف آن تعداد گلبولهای سفید خون نیز زیاد میگردد و چون از ترشح و التهابهای چرکین مخاط، جلوگیری بعمل میآورد. از این نظر به کار بردن آن در رفع یبوستهائی که مواد دفعی مخصوصاً در قولون چپ جمع میگردد اثر مفید ظاهر میکند (3). عصارۀ حامل از کاپیتولهای این گیاه، برای ضد عفونی کردن مخاط دهان و لثهها پس از کشیدن دندان و پماد آن برای جلوگیری از آلودگی زخمها و بهبود جوشها، سوختگیها، جراحات خراش، ترک پوست و نظایر آن بکار میرود.
موارد استعمال در پزشکی گذشته: در طب گذشته بابونه به عنوان ضد التهاب، برطرف کننده زخمهای دهانی و بثورات جلدی مصرف شده، همچنین در درمان علائم سرماخوردگی و رفع سردرد مورد استفاده بوده است (3). مصرف سنتی بابونه در بچهها به صراحت نشان میدهد که بابونه یک گیاه بسیار ملایم و بیخطر در نظر گرفته میشود.
آثار فارماکولوژیکی: گلهای بابونه حاوی گروهی مواد لیپوفیل میباشد که اثر برجسته ضد التهابی میباشند و نیز دارای گروهی مواد هیدروفیل با اثر قوی اسپاسمولیتیک است. مواد لیپوفیل شامل سزکوئیترپنها (کامازولن) و مواد هیدروفیل شامل فلاونوئیدها (آپیژنین) و کومارینها میباشد.
فعالیت ضد التهابی عصاره بابونه بیشتر به واسطه ترکیبات ماتریسین (پیشتاز کامازولن)، بیزابولول و اکسیدهای آن بوده که عمدهترین ترکیبات موجود در عصاره را تشکیل میدهد. این فعالیت به اثر آنتیاکسیدان آنها نظیر آنچه روی مهار پروستاگلاندینها و سنتزلوکوترپنها انجام میگیرد نسبت داده شده است. اثر اسپاسمولیتیک آپیژنین نسبت به پاپاورین، 92/3 برابر قویتر است (4).
آپیژنین علاوه بر جلوگیری از آزادسازی هیستامین، تشکیل محصولات 5 ـ لیپو اکسیژناز و سیکلو اکسیژناز نظیر 12 ـ لیپو اکسیژناز را مهار میکند (2و4). ضمناً مشخص شده که آپیژنین میتواند به گیرندههای بنزودیازپین متصل شود و اثر ضد اضطراب داشته باشد (5).
آزولن موجود اسانس در گیاه به پایهای است که محلول آن اثر قاطع بر روی استافیلوکوکوس اورئوس و استرپتوکوک همولیتیک دارد.
مــراجع:
1. Podlech D. Matricaria. In: Rechinger KH ed. Flora Iranica. Graz: Akademische Druck U. Verlagsanstalt. 1986 (vol 158): 80-3.
2. Hartke K, Mutschler E. DAB9 Kommentar, Stuttgart: Wissenschaftliche verlagsgesellschaft mbH, 1987 (Band 2): 2061-5.
3. زرگری ع، گیاهان داروئی، انتشارات دانشگاه تهران، ج3، 1367، 157ـ153.
4. Wichtl M. Teedrogen, ein handbuch fur die praxis auf wissenschaftlicher grundlage, 2. Auflage. Stuttgart: wissenschaftliche verlagsgesellschaft mbH, 1989; 263-66.
5. Viola H. et al, Planta Med. 1995; 61: 213-6.
اخبار ما در سایت شما
صفحه خانگی شما
افزودن به علاقه مندی
دسته بندی کالاها
اسپری ضد آفتاب نیوآ
